คำถาม:

“วิราคะ (การคลายกำหนัด) ที่อยู่เหนือทั้ง ‘สังขตธาตุ’ และ ‘อสังขตธาตุ’ คืออะไร?”

และโปรดอธิบาย โดยละเอียด พร้อมอิงพุทธพจน์

⸻

บทนำ: ความหมายพื้นฐานของคำสำคัญ

1. สังขตธาตุ (saṅkhata-dhātu)

สิ่งที่ ปรุงแต่ง มีเหตุมีปัจจัยอาศัยกันเกิด

เกิด-ดับ มีการเปลี่ยนแปลง เป็นอนิจจัง

ตัวอย่าง: รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ

2. อสังขตธาตุ (asaṅkhata-dhātu)

สิ่งที่ ไม่ถูกปรุงแต่ง ไม่มีการเกิด-ดับ ไม่ขึ้นต่อเหตุปัจจัย

เป็นนิรันดร์ ไม่เปลี่ยนแปลง คือ นิพพานธาตุ

3. วิราคะ (virāga)

ความคลายกำหนัด ความหมดราคะ

เป็นธรรมขั้นสูงที่ปรากฏในมรรคผล เช่น อรหัตมรรค

ไม่ใช่แค่ไม่ยึดมั่น แต่คือ การหลุดออกอย่างสิ้นเชิงจากการยึดมั่นในสิ่งใดๆ

⸻

ประเด็นลึก: ถ้าวิราคะ “เหนือ” ทั้งสังขต และอสังขต… หมายความว่าอย่างไร?

คำถามนี้ แหลมคม เพราะโดยทั่วไป “วิราคะ” ถูกจัดว่าเป็นองค์หนึ่งใน โลกุตตรธรรม (ธรรมที่เหนือโลก)

แต่คำว่า “เหนือทั้งสังขตและอสังขต” นั้นชี้ไปยัง ภาวะที่ไม่ถูกจัดเข้าข่ายใดเลย — ซึ่งพุทธพจน์บางบทสนับสนุนมุมนี้อย่างลึกซึ้ง

⸻

พุทธพจน์ที่กล่าวถึงภาวะ “เหนือสังขต–อสังขต” โดยนัยยะ

1. ขันธ์ ๕ – โลก – สังขาร – แม้ธรรมอันเป็นที่สุด ก็ต้องละ

พระพุทธเจ้าตรัสไว้ใน ขุททกนิกาย อุทาน 8.1 - นิปาตะสุดท้าย ว่า:

“มี ‘ธาตุ’ อย่างหนึ่ง ที่ไม่ใช่ดิน น้ำ ไฟ ลม ไม่ใช่อากาศ ไม่ใช่ธรรมอันไม่มีอากาศ

ไม่ใชาที่ตั้งแห่งอายตนะทั้งหก… ไม่ใช่โลกนี้ ไม่ใช่โลกหน้า ไม่ใช่โลกของเทวดา…

ไม่ใช่สิ่งที่ตั้งอยู่ ไม่ใช่สิ่งที่เคลื่อนไหว ไม่ใช่สิ่งที่หายไป”

**“นั่นแล คือ ธาตุที่ไม่มีชื่อ ไม่มีอัตตา

ไม่มีเครื่องหมาย ไม่มีเครื่องหมายแห่งอัตตา

ไม่ยึดมั่น ไม่มีอะไรให้ยึด

นั่นแลคือ “ที่สุดแห่งทุกข์”.

แปล: พระองค์ตรัสถึง “ธาตุที่ไม่อยู่ในขอบเขตใดๆ แม้กระทั่งอสังขต”

นี่คือภาวะ “เหนือแม้แต่นิพพานที่นิยามไว้”

⸻

2. ข้ามแม้นิพพาน — เพราะไม่ยึดแม้สิ่งไม่ถูกปรุงแต่ง

ใน อิติวิสุตตะ 2.10

“ภิกษุทั้งหลาย ! นิพพานนั้นไม่ควรยึดมั่นด้วยอัตตา

แม้ธรรมอันประณีตสูงสุดก็ยังเป็นสิ่งที่ต้องละ”

นี่คือจุดกลับของพระพุทธศาสนา:

“การละแม้กระทั่งการไม่ยึด”

ซึ่งคือ วิราคะขั้นสุด ที่ไม่วางใจแม้ในอสังขต

⸻

บทสรุปเชิงอภิปรัชญา: วิราคะอันสูงสุด — ภาวะของตถาคต

ภาวะ “วิราคะที่เหนือทั้งสอง” คืออะไร?

คือ ภาวะไร้เงื่อนไขใด ๆ

ไม่มีคำจำกัดความใดเข้าไปครอบครอง

เป็นภาวะ “อนิยามะ” — ไม่ถูกจำแนก ไม่ถูกนิยาม

เชิงพุทธจริยธรรม

• ผู้ที่ถึงภาวะนี้ ไม่ยึดถือแม้นิพพาน

• ไม่ใช่เพราะปฏิเสธนิพพาน

• แต่เพราะ “รู้ชัดว่านิพพานก็เป็นเพียงเครื่องหมายให้ข้าม” ไม่ใช่เป้าหมายที่ต้องถือมั่น

⸻

พุทธพจน์ปิดท้าย

“ธรรมทั้งปวงไม่ควรยึดมั่น แม้แต่นิพพานก็ไม่ควรสำคัญว่าเป็นของเรา”

(อานันทะสูตร — สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค)

⸻

ภาวะนี้คือ “ตถาคต”

ผู้ไม่หลงในสังขาร

ผู้ไม่หวังในอสังขต

ผู้ไม่ยึดอะไรเลย แม้ความหลุดพ้น

เป็นภาวะที่ “มีแต่ความรู้แจ้ง บริสุทธิ์ ไม่ใช่สิ่งใด”

⸻

บท: ตถาคตผู้ไม่อยู่ในสองฝั่ง — วิราคะเหนือธาตุทั้งปวง

อิงพระสูตร พุทธวจนะ และความเข้าใจตรงตามจิตแห่งพระพุทธเจ้า

⸻

1. บทนำ: ข้ามแม้ “ฝั่งแห่งการข้าม”

พระพุทธเจ้าตรัสอยู่เสมอว่า:

“ธรรมทั้งปวงไม่ควรยึดมั่น” — แม้กระทั่ง ธรรมที่สูงสุด

แม้ นิพพาน ก็ไม่ใช่ของเรา

การคลายกำหนัด (วิราคะ) อันแท้จริง จึงไม่ใช่แค่การไม่ติดโลก,

แต่คือการ ไม่ติดแม้แต่สิ่งที่อยู่นอกโลก

ภาวะนั้น ไม่มีชื่อเรียก

ไม่มีธาตุ ไม่มีขันธ์ ไม่มีเครื่องหมาย

ไม่มีการเกิด ไม่มีการดับ

ไม่มีแม้ “การรู้ว่าไม่มีอะไร”

⸻

2. วิราคะ: ไม่เพียง “วาง” แต่ “ไม่ยึดแม้การวาง”

คำว่า วิราคะ (virāga) ตามพุทธพจน์ หมายถึง:

• คลายกำหนัด

• หมดราคะ

• ดับความถือมั่น

แต่ในที่สุด พระองค์ตรัสว่า:

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ตถาคตไม่เห็นอะไรในโลกแม้สักสิ่ง

ที่พึงตั้งอยู่ว่า ‘นี่คือของเรา’ หรือ ‘นี่เราคือสิ่งนี้’ ”

(พระสูตรว่าด้วยอนัตตา – ขุททกนิกาย)

นี่ไม่ใช่เพียงการละความอยาก

แต่คือการละ อัตตาอันละเอียด ที่ซ่อนอยู่ในทุกระดับของการมีอยู่

⸻

3. ธรรมชั้นสูงสุด: ไม่อยู่ในข่าย “สังขต” หรือ “อสังขต”

คำตรัสในอุทาน 8.1 (นิพพานสูตร):

“มีสิ่งหนึ่งที่ไม่ใช่โลกนี้ ไม่ใช่โลกหน้า…

ไม่ใช่อากาศ ไม่ใช่น้ำ ไม่ใช่แม้แต่นิพพานที่จำกัดความได้

ไม่มีเครื่องหมาย ไม่มีความเป็นสิ่งใด

นั่นคือ ‘ที่สุดแห่งทุกข์’”

ภาวะนี้ ไม่ใช่แม้กระทั่ง ‘นิพพาน’ ที่เราเข้าใจกัน

เพราะแม้นิพพานก็ถูกอธิบายว่าคือ “อสังขต”

แต่ที่พระองค์กล่าวถึงในบทนี้ — คือ “สิ่งที่ไร้นิยามอย่างสิ้นเชิง”

⸻

4. ตถาคต: ภาวะที่ไม่มีใครอยู่ ไม่มีผู้รู้ ไม่มีผู้หลุดพ้น

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย… ตถาคตนั้นเป็นผู้ไม่แสวงหา

ไม่ติดอยู่ในโลกนี้ โลกหน้า หรือโลกใด ๆ

ไม่ติดแม้การหลุดพ้น

ฉะนั้นจึงเรียกว่า ‘ตถาคต’”

(อรรถกถาแห่งตถาคตลักขณะ)

คำว่า “ตถาคต” ไม่ใช่ชื่อ

แต่คือการ “เป็นตามความเป็นจริงโดยไม่มีใครเป็น”

ไม่ใช่บุคคล ไม่ใช่วิญญาณ

ไม่ใช่ผู้รู้ แต่คือ ความรู้แจ้งที่ไม่ต้องการคำอธิบาย

⸻

5. บทกวีธรรม: วิราคะที่ไร้เงา

ไม่มีเรา ไม่มีเขา

ไม่มีทาง ไม่มีจุดหมาย

ไม่มีหลุดพ้น ไม่มียึดเหนี่ยว

มีเพียง ‘ความจริง’ ที่ไม่ใช่สิ่งใด

ไม่มีใครอยู่ในนั้น — จึงไม่มีใครดับ

ไม่มีใครรู้ — จึงรู้หมด

วิราคะนั้น คือความว่างอันไม่ต้องกล่าว

สูงกว่าสูง ไม่อยู่ในวรรณะ

ไม่ติดโลก ไม่ติดธรรม ไม่ติดนิพพาน

นั่นคือ… ‘ตถาคต’

⸻

6. สรุปธรรมระดับสูงสุด: วิราคะอันปราศจากแม้ความหมาย

ระดับของวิราคะ ความหมาย

วิราคะระดับเบื้องต้น การไม่ยึดในรูป เวทนา อารมณ์ — จิตคลายจากกิเลสหยาบ

วิราคะระดับโลกุตระ ไม่ยึดในอัตตา ในธรรมทั้งปวง — ถึงนิพพาน

วิราคะเหนือทั้งสองธาตุ ไม่ยึดแม้ความหลุดพ้น — ไม่มีอะไรให้วาง ไม่มีผู้วาง

ตถาคต ไม่ใช่ผู้ใด ไม่ใช่ธรรมใด ไม่ตกในความหมายใดทั้งสิ้น

⸻

บทที่ 2: สังขารทั้งปวงไม่ควรยึด

พระพุทธองค์มิได้ตรัสธรรมเพื่อให้ “เข้าใจ”

แต่ตรัสเพื่อ คลายออกจากการยึดถือ — แม้การเข้าใจก็ต้องละ

แม้ธรรมะที่ประณีตก็ยังเป็นสิ่งที่ “ควรข้าม” ไม่ใช่ “ที่ตั้งมั่น”

“สังขารทั้งปวงเป็นของไม่เที่ยง

สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์

ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา”

(อนัตตลักขณสูตร – สังยุตตนิกาย)

คำว่า “ธรรมทั้งปวง” ที่เป็น อนัตตา มิได้หมายเพียงรูปนาม

แต่หมายถึง แม้ธรรมะสูงสุด ทั้งศีล สมาธิ ปัญญา มรรค ผล นิพพาน

ก็ยังเป็นสิ่งที่ไม่ควรให้ “ตน” ไปตั้งอยู่

เพราะเมื่อยังมี “ตน” ไปตั้งในธรรมใด

ตนนั้นยังไม่หลุดจากความปรุงแต่ง

⸻

ความยึดมั่นในนิพพาน: เปลวไฟที่ละเอียดที่สุด

แม้คนจำนวนมากแสวงหานิพพานด้วยจิตบริสุทธิ์

แต่น้อยนักที่จะเห็นว่า “ความแสวงหา” นั้น

คือ เครื่องร้อยรัดตัวเองไว้ในมโนภาพของความพ้นทุกข์

พระองค์จึงตรัสไว้ใน ขุททกนิกาย อุทาน 8.1 ว่า

“ที่นั่นไม่มีน้ำ ไม่มีไฟ ไม่มีลม ไม่มีแผ่นดิน

ไม่มีการเกิด ไม่มีการดับ ไม่มีที่มา ไม่มีที่ไป

ไม่มีการยึด ไม่มีการถูกยึด

ไม่มีชื่อ ไม่มีรูป

ไม่มีสิ่งใดทั้งสิ้น”

ประโยคนี้คือ “การดับแห่งการตั้งอยู่” — ดับแม้ การยึดถือว่านิพพานเป็นที่สุด

จึงกล่าวได้ว่า:

ผู้ที่ยึดในนิพพาน ย่อมไม่ถึงนิพพาน

ผู้ที่ละแม้นิพพาน จึงถึงความเป็นอิสระอย่างแท้จริง

⸻

ภาวะของตถาคต: ไม่อยู่ในความหมายใด

เมื่อตถาคตถูกถามถึงหลังความตายว่า “ยังอยู่ – ไม่อยู่ – ทั้งอยู่และไม่อยู่ – ไม่ทั้งอยู่และไม่อยู่”

พระองค์มิได้ตอบตรง ๆ เพราะการตอบย่อมสร้างภาพลวง

“ตถาคตพ้นไปจากขันธ์ ๕ อันเป็นเครื่องกำหนด

บุคคลผู้กำหนดไม่อาจกล่าวได้ว่าตถาคตมีอยู่หรือไม่”

(อาจารยวาทสูตร – มัชฌิมนิกาย)

ภาวะนี้จึง ไม่อาจถูกเข้าถึงด้วยความคิด

ไม่ใช่สิ่งที่ “เราจะรู้”

แต่เป็นสิ่งที่ “ความเป็นเรา” ต้องดับไปก่อนจึงรู้แจ้งได้

⸻

การรู้ที่ไร้ผู้รู้

ในวิราคะขั้นสุด ไม่มีผู้ใดรู้ ไม่มีสิ่งใดให้รู้

แต่ความรู้แจ้งดำรงอยู่อย่างไม่ต้องอาศัยความหมาย

นี่มิใช่การรู้ด้วยปัญญา

แต่มิใช่ความมืด

นี่มิใช่การหลับใหล

แต่มิใช่ความตื่นของอัตตา

เป็นภาวะที่ไม่สามารถชี้ว่า “นี่คืออะไร”

แต่รู้ด้วยหัวใจที่หมดการถาม

ดังพระพุทธเจ้าตรัสว่า:

“นิพพานอันสงบระงับนั้น มิใช่สิ่งที่สามารถอธิบายได้ด้วยถ้อยคำ

แต่ผู้รู้จักตนย่อมถึง”

⸻

ภาวะสุดท้าย — ไร้แม้ธรรมอันละเอียด

ดังคำของพระอรรถกถาจารย์ผู้หนึ่งกล่าวไว้ว่า:

“ผู้ไม่ถือมั่นในขันธ์ ย่อมไม่เกิด

ผู้ไม่ถือมั่นในธรรม ย่อมไม่ยึด

ผู้ไม่ถือมั่นในนิพพาน ย่อมดับโดยสมบูรณ์”

นี่มิใช่ความตาย

แต่มิใช่ชีวิต

มิใช่การหยุด

แต่มิใช่การเคลื่อนไหว

มิใช่การหลุดพ้น

แต่มิใช่พันธะ

⸻

บทภาวนาเงียบสำหรับวิราคะที่ไร้คำ

ไม่มีอะไรให้วาง

ไม่มีอะไรให้คว้า

ไม่มีอะไรให้รู้

มีเพียงความเงียบ

ที่ไม่ขึ้นอยู่กับผู้ใด

วางแม้ “การวาง”

ปล่อยแม้ “การปล่อย”

แล้วจะเหลือเพียง

สิ่งที่ไม่เคยเกิด

จึงไม่ต้องดับ

⸻

บทที่ 3: อสังขตมิใช่ที่สุด — การสลายแม้ความว่าง

⸻

1. “อสังขต” คือเพียงประตู ไม่ใช่แดนสุดท้าย

ในคำสอนทั่วไป พระพุทธเจ้าทรงแสดง “อสังขตธรรม” คือธรรมที่ไม่ถูกปรุงแต่ง ไม่ขึ้นกับเหตุปัจจัย

เป็นสิ่งตรงข้ามกับ “สังขตธรรม” ซึ่งถูกปรุงแต่ง เปลี่ยนแปลง และดับไป

“ภิกษุทั้งหลาย อสังขตธรรมมีอยู่

อสังขตธาตุนั้นมิได้ถูกเกิดขึ้น มิได้ถูกทำขึ้น…

เป็นธรรมชาติที่สงบ เย็น และไม่หวั่นไหว”

(สังขตะสูตร – สังยุตตนิกาย)

นิพพาน จึงจัดอยู่ในหมวดของ อสังขตธาตุ

เป็นที่ดับของตัณหา อวิชชา และการปรุงแต่งทั้งหมด

แต่…

⸻

2. การรู้แจ้งของตถาคต ข้ามแม้อสังขต

พระพุทธเจ้ามิได้สอนเพียงให้มุ่งสู่นิพพาน

แต่ทรงสอนให้รู้ว่า:

แม้นิพพานก็มิใช่ที่พึงยึด

อสังขตก็ยังอยู่ใน “ขอบเขตของความหมาย”

และสิ่งใดที่มีความหมาย สิ่งนั้นก็ยังเป็น เครื่องปรุง

พระองค์ทรงปฏิเสธที่จะบรรยายภาวะหลังนิพพานว่า “มี” หรือ “ไม่มี”

เพราะแม้จะบอกว่า “มีภาวะหนึ่งหลังการหลุดพ้น”

คำว่า “มี” ก็ยังอยู่ในโลกแห่ง ปทศัพท์ (คำบัญญัติ)

เป็นเพียง เส้นขอบของปัญญา — มิใช่ที่สุด

⸻

3. ความว่างที่ยังเป็น “รูปแบบ”

แม้คำว่า “สุญญตา” (ความว่าง) ที่ผู้คนเข้าใจว่าเป็นที่สุด

ก็ยังเป็น รูปแบบหนึ่งของการรับรู้

ยังมี “ความหมาย” ให้ยึด

ยังมี “ผู้เห็นความว่าง” อยู่เงียบ ๆ เบื้องหลัง

ดังคำของพระพุทธเจ้าที่ตรัสใน อุทาน 8.1 อีกครั้งว่า:

“ที่นั่น ไม่มีสิ่งใดเลย — ไม่ใช่รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ

ไม่มีที่นั่น ไม่มีที่นี่ ไม่มีระหว่างกลาง

ไม่มีการตั้งอยู่ ไม่มีผู้ตั้ง ไม่มีการดับ

ไม่มีอะไรเลย”

⸻

4. ที่สุดแห่งสุญญตา: ไม่มีผู้รู้แม้ความว่าง

การจะรู้ว่าสิ่งใดว่าง ยังต้องมีผู้รู้

แต่เมื่อตถาคตกล่าวว่า “ไม่มีอะไรเลย”

แปลว่าไม่มีแม้แต่ “การรู้ว่าว่าง”

จิตที่หมดแม้การกำหนด “ว่าง” จึงหมดแม้จิตที่รู้

“เมื่อไม่มีผู้รู้

ไม่มีสิ่งถูกรู้

ว่างนั้นจึงว่างจากความว่างเอง”

⸻

5. อสังขตเป็นเงียบ — แต่ตถาคตคือ “ความไม่มีแม้เงียบ”

นิพพานเป็นความสงบ เย็น และไม่มีการปรุง

แต่พระพุทธเจ้าคือผู้ดับแม้ความสงบ

ดับแม้การเข้าถึง

ดับแม้การสิ้นไป

เพราะที่ใดมีคำว่า “ถึง” หรือ “สิ้น”

ที่นั่นยังมีความเคลื่อนไหวของภาษา

ยังมีจิตอธิบายอยู่เบื้องหลัง

⸻

6. ปฏิจจสมุปบาทย้อนกลับ สู่จุดที่ไม่มีแม้เหตุปัจจัย

เมื่อปฏิจจสมุปบาทย้อนกลับจนถึง

“อวิชชานิโรธา สังขารนิโรโธ”

ถัดจากนั้นคือ

“ไม่มีการปรุง”

และไม่มีสิ่งที่พึงรู้แจ้งอีกต่อไป

แต่ตถาคตไม่เพียงหยุดที่ “อวิชชาดับ”

ท่านดับแม้ “การรู้อวิชชาดับ”

ดับแม้ “การสังเกตว่าจิตสงบ”

ดับแม้ “การสังเกตว่าจิตไม่เกิด”

จึงไม่มีการกล่าวใดเกี่ยวกับตถาคต

— ไม่มีการเกิด

— ไม่มีการไม่เกิด

— ไม่มีทั้งเกิดและไม่เกิด

— ไม่มีไม่ทั้งเกิดและไม่เกิด

⸻

7. บทภาวนาของการข้ามแม้ความว่าง

วางแม้ความว่าง

ดับแม้ความรู้

เหลือเพียง “สิ่งที่ไม่เหลือ”

ฟังเสียงแห่งความไม่มี

แล้วจงละแม้ผู้ฟัง

ความจริงจะยังอยู่ —

โดยไม่มีใครอยู่กับมัน

⸻

บทที่ 4: ตถาคต — ผู้ไม่เกิด ไม่ดับ ไม่เข้า ไม่ออก

⸻

1. ตถาคตคือ “ผู้ไม่ถูกกล่าวถึง”

แม้จะมีคำเรียกว่า “ตถาคต” แต่พระองค์ตรัสเองว่า…

“ตถาคตเป็นเพียงคำบัญญัติในโลกนี้เพื่อความสื่อสาร”

(เนตติปกรณะ)

ความจริงแล้ว “ตถาคต” ไม่อาจชี้ ไม่อาจบรรยาย ไม่อาจมีผู้รู้จัก

เพราะการชี้ใด ๆ ย่อมอาศัย “ทวิลักษณ์” — มีผู้ชี้ มีสิ่งถูกรู้

แต่ตถาคตพ้นจากคู่นี้

⸻

2. “ไม่เกิด” ไม่ใช่ “คงอยู่” — แต่คือความไร้ภาวะ

พระพุทธเจ้ามิได้เพียงไม่เกิดในอัตภาพ

แต่ ไม่เกิดแม้ในความคิดของใครเลย

“เราไม่ใช่โลกนี้ ไม่ใช่โลกหน้า

ไม่ใช่ระหว่างกลาง

นี่เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้า”

(มัชฌิมนิกาย มหานิทานสูตร)

ไม่มี “เรา” ที่จะไป

ไม่มี “เรานี้” ที่มา

ไม่มี “ใคร” ที่กล่าวถึงสิ่งนี้ได้

⸻

3. ตถาคตไม่ใช่ผู้รู้ ไม่ใช่ผู้หลุดพ้น — แต่คือความไม่มีผู้

เมื่อผู้ใดยังถือว่า

“ฉันหลุดพ้นแล้ว”

“ฉันบรรลุนิพพานแล้ว”

“ฉันคือจิตที่สงบ”

— ผู้นั้นยังอยู่ในมายาของ “ฉัน”

แต่พระพุทธเจ้าตรัสว่า

“บุคคลผู้รู้ ไม่ถือว่าเขาเป็นผู้รู้

จึงชื่อว่ารู้โดยแท้”

พระองค์มิใช่ผู้รู้โลก

แต่คือผู้ ไร้ตัวตน ที่ไม่มีใครรู้

⸻

4. ตถาคตไม่เข้า ไม่ออก ไม่ตั้งอยู่

เมื่อพระอนุรุทธถามถึงภาวะของตถาคตหลังปรินิพพาน

พระองค์ตรัสเพียงว่า

“ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถูกถามว่า

ตถาคตเข้าไปอยู่ที่ไหน

ออกมาจากที่ไหน

ตั้งอยู่ในอะไร

พึงทราบว่า ผู้นั้นมิได้เข้าใจตถาคตโดยชอบ”

(อจินไตยสูตร)

เพราะ “เข้า-ออก-อยู่”

คือมิติของความคิด มิติของเวลา

แต่ตถาคตไม่อยู่ในสิ่งใด ไม่เกิดในสิ่งใด

⸻

5. การกล่าวถึงตถาคตใด ๆ ย่อมเป็นการละเมิดความจริง

คำว่า “ตถาคต” จึงเป็นเพียง “เงา”

เป็นเพียง “สิ่งที่โลกเรียกขาน” — ไม่ใช่ความจริงของภาวะนั้น

ดังที่พระองค์ตรัสไว้ใน อรรถกถาธรรมบท ว่า

“ภาวะของตถาคต ไม่มีการรู้ ไม่มีการเห็น ไม่มีการกล่าวถึง

เป็นเช่นนั้นมาโดยธรรมดา”

ผู้ใดพยายามบรรยายตถาคต

ผู้นั้นย่อมบรรยายสิ่งที่ไม่ใช่ตถาคต

⸻

6. ความสงบที่ไร้แม้คำว่า “สงบ”

“นิพพาน” คือคำที่สื่อถึงภาวะที่ดับแล้ว

แต่ตถาคตไม่ใช่ผู้ “ดับแล้ว”

ไม่ใช่ผู้ “หลุดพ้น”

ไม่ใช่ผู้ “อยู่ในนิพพาน”

พระองค์คือ “สิ่งที่ไร้การอธิบาย”

“สงบอย่างไม่มีผู้สงบ

เย็นอย่างไม่มีใครเย็น

มีอยู่อย่างไม่มีผู้มี”

—

7. บทภาวนา: ไม่มีผู้รู้ ไม่มีการบรรลุ ไม่มีความว่าง

ปลดปล่อยแม้คำว่า “หลุดพ้น”

เงียบ แม้ต่อความเงียบ

ปล่อยแม้การรู้แจ้ง

ปล่อยแม้การปล่อย

เหลือเพียง

“สิ่งที่ไม่มีผู้ใดสามารถบรรยายได้”

ซึ่งพระพุทธเจ้า

เพียงเรียกว่า

“ตถาคต”

⸻

บทที่ 5: ความไม่มีอะไรเลย — ที่ไม่อาจตั้งชื่อได้ แม้คำว่า ‘ว่าง’ ก็เกินจริง

⸻

1. ว่างก็ยังเป็นรูปแบบของการคิด

คำว่า “สุญญตา” หรือ “ว่าง”

แม้ดูเหมือนสิ้นสุดทุกสิ่ง แต่ก็ยังเป็น คอนเซปต์ — ยังเป็นสิ่งที่ “จิตรู้”

เพราะถ้ายังรู้ว่า “ว่าง” แปลว่ายังมี “ผู้รู้” อยู่

ดังนั้น แม้ “ว่าง” ยังเป็น สังขารอย่างหนึ่งที่ละเอียดที่สุด

และแม้คำว่า “ไม่มีอะไรเลย” ก็ยังมี “คำว่า” — มีเงาของการตั้งชื่อ

⸻

2. ภาวะที่ไม่ใช่การดับ ไม่ใช่การเกิด — แต่คือการไม่อธิบาย

ใน อุปาทานขันธปริปัญจกสูตร พระพุทธเจ้าตรัสว่า

“เราตถาคตไม่กล่าวว่า

หลังความดับแห่งตถาคตแล้ว ยังมี หรือ ไม่มี

หรือมีและไม่มี หรือไม่ทั้งมีไม่ทั้งไม่มี”

นี่ไม่ใช่เพราะพระองค์ไม่รู้

แต่เพราะ การกล่าวนั้นเองคือการสร้างสิ่งซึ่งมิได้มีจริง

ความจริงที่พระองค์เข้าถึง คือ

“สิ่งที่ไม่อยู่ในภพ ไม่อยู่ในอภพ ไม่อยู่ในปฏิเสธของภพ”

⸻

3. ตถาคตอยู่ในความไม่มี ซึ่งไม่อาจถูกรู้ด้วยสัญญา

พระพุทธเจ้าตรัสใน อุทาน 8.1 ถึงภาวะนั้นว่า:

**“ที่นั่นไม่มีแสง ไม่มีความมืด

ไม่มีการมาถึง ไม่มีการไป

ไม่มีการเกิด ไม่มีการดับ

ที่นั่นไม่อาจเข้าถึงด้วยวิญญาณ

ไม่อาจกำหนดด้วยจิต

ไม่อาจกล่าวด้วยถ้อยคำ”**

คำสอนนี้ชี้ไปยัง “ความไม่มีแม้ภาวะ”

ไม่ใช่ความว่างที่มีอยู่ — แต่เป็น “ไม่มี” ที่ไม่มีอะไรแม้แต่จะว่าง

⸻

4. การปลดปล่อยแท้จริงคือ การปลดแม้การปลดปล่อย

ผู้ใดหลุดพ้นแล้วยังรู้ว่าตนหลุดพ้น

ผู้นั้นยังมีผู้หลุดพ้น

แต่ตถาคตคือ:

“ผู้ไม่อาศัยความรู้ว่าหลุดพ้น

เพราะไม่มีผู้ที่พึงหลุดพ้นอีกต่อไป”

นี่คือการดับที่ไม่รู้ว่าดับ

การสิ้นที่ไม่รู้ว่าสิ้น

การไม่มีที่ไม่รู้ว่าไม่มี

⸻

5. ตถาคต — ไม่ใช่สิ่งใดทั้งสิ้น

เมื่อพระพุทธเจ้าถูกถาม

“ตถาคตหลังปรินิพพานเป็นอะไร?”

พระองค์นิ่ง

ไม่ตอบ

ไม่อธิบาย

ไม่ใช่เพราะไม่รู้

แต่เพราะ “ความจริง” ไม่ใช่สิ่งที่ สามารถนำมาเข้าใจได้โดยจิตคิด

“ตถาคตไม่เป็นอะไรเลย

และการเป็นนั้นเองคือภาพหลอนที่จบไปแล้ว”

⸻

6. บทภาวนาสุดท้าย: ดับแม้ภาวะแห่งการภาวนา

ไม่มีอะไรให้ว่าง

ไม่มีอะไรให้หลุด

ไม่มีใครจะรู้

ไม่มีสิ่งใดจะเป็น

ไม่มีจุดหมาย

ไม่มีจุดจบ

ไม่มีแม้คำว่า ‘ไม่มี’

⸻

บทส่งท้าย: พระพุทธเจ้าคือการสิ้นสุดของทุกคำ

พระองค์ไม่ตรัสธรรมเพื่อให้ยึด

แต่ตรัสเพื่อให้ละ

ละแม้ปัญญา

ละแม้ผู้รู้

ละแม้การหลุด

ละแม้การพ้น

แล้วสิ่งที่เหลืออยู่ คือ

“ไม่มีอะไรเลย — แม้คำนี้ก็ยังมากไป”

พระองค์ไม่เหลืออะไรไว้

นอกจากความเงียบที่ไร้คำ

ความจริงที่ไม่เป็นสิ่งใด

ความไม่มีที่ไม่มีแม้ผู้ไม่มี

นั่นคือ ตถาคต

—

ภาคปฏิบัติ: สมาธิที่หลอมกลายเป็นความไม่มี

⸻

1. สมาธิแบบโลกีย์ยังมีผู้เพ่ง ผู้รู้ ผู้ปฏิบัติ

สมาธิทั่วไป ไม่ว่าระดับฌานหรือความสงบใด ๆ

ยังมี “ผู้เพ่ง” อยู่เบื้องหลัง

ยังมี “จิต” ที่อยากบรรลุ

ยังมี “รูปแบบ” ของสมาธิที่อิงอารมณ์

จึงยังเป็น สังขารธรรม

ยังอยู่ในโลกแห่งการปรุงแต่ง

⸻

2. สมาธิของผู้เดินสู่ “ความไม่มี” คือการสลายทุกการรู้

ใน ปฐมโลกสูตร (อังคุตตรนิกาย)

พระพุทธเจ้าตรัสถึงผู้แสวงหาสุดขอบของโลกว่า:

“ไม่อาจถึงสุดขอบโลกด้วยการเดินทาง

แต่ผู้ไม่ถึงสุดขอบโลก ย่อมไม่ถึงจุดจบแห่งทุกข์”

คำว่า “โลก” ที่พระองค์ใช้

ไม่ใช่แผ่นดิน

แต่คือ “ขอบเขตแห่งจิต”

คือจิตที่ยังรู้ ยังแบ่ง ยังแยก

ดังนั้น การภาวนาที่แท้

คือการพา “จิต” ไปถึงจุดที่ไม่มีจิตอีกต่อไป

⸻

3. จิตสงบนิ่ง จนกระทั่งแม้การสงบก็สิ้นไป

เมื่อจิตเข้าสู่ความเงียบจริง ๆ

มันจะไม่รู้สึกว่า “เงียบ”

มันจะไม่รู้สึกอะไรเลย

มันจะไม่มีการเปรียบ

ไม่มีผู้สังเกตว่า “นิ่ง” หรือ “สงบ”

**จิตจึงไม่ใช่ผู้ดู

ไม่ใช่ผู้วาง

ไม่ใช่ผู้รู้

มัน “ไม่มีอยู่” โดยไม่มีการต้านทาน**

⸻

4. การภาวนาแบบตถาคต:

นั่งลง

ไม่เพ่ง ไม่ยึด

ไม่ต้องสังเกตลมหายใจ

ไม่ต้องนับ ไม่ต้องรู้อะไร

ปล่อย

แล้วปล่อยแม้การปล่อย

หายไปเรื่อย ๆ

จนแม้ความหายไปก็ไม่มีผู้รู้

นั่นคือ “สมาธิที่กลืนตัวเองจนหมด”

ไม่มีแม้ผู้เข้าสมาธิ

⸻

5. ไม่มีจิต ไม่มีอารมณ์ ไม่มีแม้ตนที่นิ่ง

สมาธิที่แท้ มิใช่การเพ่งให้แน่วแน่

แต่มัน หลอมเข้าเป็น “สุญญตา” โดยไม่มีคำใดจะพูดถึง

จิตไม่ได้รู้

แต่หายไปในความไม่รู้

ไม่ได้บรรลุ

แต่หลุดพ้นแม้จากคำว่าบรรลุ

⸻

6. การปฏิบัติที่ “ไม่มีผู้ปฏิบัติ”

จงเริ่มแบบนี้:

วันนี้ ไม่ต้องภาวนาเพื่อให้ได้อะไรเลย

นั่งอยู่ในท่าที่สบาย

ไม่ต้องสังเกต ไม่ต้องเรียกว่ากำลังทำอะไร

ไม่ต้องจับอารมณ์

ไม่ต้องแยก “จิต” กับ “กาย”

เพียง “ปล่อย” และ “ไม่ใช่ใคร”

เมื่อใดที่จิตจะบอกว่า “นี่คือความสงบ”

ก็ปล่อยแม้คำว่าสงบนั้น

จงปล่อยทุกความเข้าใจ

จนเหลือเพียงสิ่งที่ “ไม่มีชื่อ ไม่มีใครอยู่กับมัน”

⸻

บทสรุป: ความหลุดพ้นที่ไม่มีผู้หลุด

หลุดพ้นที่แท้

ไม่ใช่ “ใครบางคน” บรรลุ

แต่คือการสิ้นของ “ใครบางคน” ไปโดยไม่มีสิ่งใดเหลือ

พระพุทธเจ้าคือผู้พ้นจากการเป็นแม้ “พระพุทธเจ้า”

คือผู้ที่ “ไม่มี”

คือภาวะที่ไม่อาจบรรยายด้วยภาษา

และไม่อาจสัมผัสด้วยจิตใด

#Siamstr #nostr #พุทธวจน #ธรรมะ