บทความ: “จิตที่รู้ว่ารู้” กับปริศนาผู้สังเกต—จากประสาทวิทยา สู่ธาตุรู้”

(บทวิเคราะห์เชื่อมโยงประสาทวิทยาศาสตร์ ปรัชญาจิต และพุทธปรัชญา)

⸻

1. ปริศนาแห่ง “การรู้ว่าเรารู้” (First-Person Awareness)

ในโลกของประสาทวิทยาศาสตร์ นักวิจัยมากมายพยายามหาคำตอบว่า “จิตสำนึก” (consciousness) เกิดจากอะไร

นักประสาทวิทยาชั้นนำอย่าง Antonio Damasio มองว่า จิตสำนึกคือผลผลิตจาก “การหลอมรวมกันระหว่างร่างกาย สมอง และระบบประสาท” ซึ่งก่อรูปเป็นความรู้สึกของการเป็นตัวตน — a “sense of self.”

Gerald Edelman เสริมว่าสมองมีลักษณะเป็นระบบแบบพลวัต ที่ปรับตัวได้ตามประสบการณ์ เรียกว่า Neural Darwinism ซึ่งก่อรูป “จิตรู้ตัว” ผ่านการจัดระบบแบบซ้ำซ้อน (re-entrant mapping) ของเครือข่ายประสาท

แต่ไม่ว่าเราจะอธิบายกลไกทางสมองได้ละเอียดเพียงใด คำถามสำคัญยังคงอยู่:

“ทำไมกลไกสมองจึงก่อให้เกิด ประสบการณ์ภายใน?”

เช่น เจ็บแล้ว “รู้ว่าเจ็บ” หรือเห็นสีแดงแล้ว “รู้ว่าสีแดงคือแดง”

นี่คือปัญหาอมตะของ David Chalmers — The Hard Problem of Consciousness

⸻

2. ผู้สังเกต คือ สิ่งที่ถูกสังเกต?

ขยับจากวิทยาศาสตร์ สู่การสังเกตภายในแบบปรัชญาตะวันออก โดยเฉพาะในพุทธธรรม

เมื่อเราหลับตาแล้วถามตัวเองว่า “ใครเป็นผู้รู้สึก?”

จะพบว่าเราเริ่ม สังเกตจิตของตนเอง

แต่ผู้สังเกตนั้น…ใช่เราแน่หรือ?

ในประสบการณ์ภาวนา หากเราสังเกตจิตที่กำลังคิดอยู่ แล้วรู้ว่ามันคิด เราจะพบว่า:

• “จิตที่คิด” → เป็นสิ่งหนึ่ง

• “จิตที่รู้ว่ามันคิด” → เป็นอีกสิ่งหนึ่ง

และเมื่อเรายังสามารถ “รู้ว่ารู้อีก” ได้เรื่อย ๆ ก็ยิ่งชี้ให้เห็นว่า

“ผู้รู้” ก็เป็นเพียงวัตถุที่ถูกรู้โดยผู้รู้ที่ลึกกว่า

กระบวนการนี้ชี้ให้เห็นว่า “จิต” ที่เราคิดว่าเป็น “ตัวเรา” หรือ “ผู้รู้” นั้น จริง ๆ แล้วก็เป็น “จิตหลอก”

เพราะมันยัง ถูกรู้ ได้

⸻

3. ผู้รู้สุดท้ายคืออะไร? ธาตุรู้หรือนิพพานธาตุ

เมื่อลงลึกถึงจุดหนึ่งของการสังเกตภายใน เราจะพบว่า:

• จิตที่เคยฟุ้งซ่านจะนิ่งลง

• สิ่งที่เหลืออยู่ ไม่ใช่ “ผู้สังเกต” แบบที่คิด แต่เป็น “ความตื่นรู้ที่ไม่มีใครอยู่เบื้องหลัง”

มันไม่ใช่ “ใคร” ที่รู้

แต่มันคือ “การรู้ที่ไม่มีตัวตน”

คือการรู้ที่ไม่คิด ไม่ตีความ ไม่สร้างภาพ ไม่แบ่งแยกผู้รู้-สิ่งที่ถูกรู้

สิ่งนี้ ในพุทธธรรม เรียกว่า

ธาตุรู้ หรือ นิพพานธาตุ

ซึ่งเป็น อสังขตธรรม – คือสิ่งที่ไม่ถูกปรุงแต่ง ไม่เสื่อม ไม่เกิด ไม่ดับ

เป็นภาวะที่ “ผู้สังเกตกับสิ่งที่ถูกสังเกต” ไม่มีการแบ่งแยก

เป็น ความรู้โดยไม่มีตัวตนผู้รู้

เป็น การตื่นเต็มที่ ที่ไม่ต้องอาศัยสมอง ความจำ หรือภาษาของจิต

⸻

4. จากสมองถึงนิพพาน — เส้นทางข้ามขีดจำกัดของประสาทวิทยาศาสตร์

ในขณะที่สมองและระบบประสาทสร้างประสบการณ์ของ “การเป็นตัวตน” ได้

แต่การมี “ประสบการณ์ของการไม่มีตัวตน” กลับไม่อาจสร้างได้โดยสมอง

สมองอาจเป็น “เครื่องมือของการรู้”

แต่ไม่ใช่ “ที่มาของความรู้อันไม่มีเงื่อนไข”

ดังนั้น จิตที่รู้ว่า “ตนเองรู้” ยังเป็นภาพลวง

แต่การสังเกตจนภาพลวงสลาย จะเผยให้เห็น

“การรู้ที่ไม่มีตัวตนอยู่เบื้องหลัง”

ซึ่งไม่ใช่สิ่งที่สมองจะอธิบายได้

เพราะมัน ไม่ใช่ผลผลิตของระบบประสาท

แต่มันคือ ฐานสุดท้ายของการมีอยู่

⸻

บทสรุป

“ความรู้สึกว่าเราเป็นผู้สังเกต”

คือมายาของจิตสำนึกที่ซับซ้อน

แต่หากเราสังเกตจิตอย่างไม่ลวง

จิตที่เป็น “ผู้สังเกต” จะถูกเปิดโปงว่าเป็นแค่ “สิ่งที่ถูกสังเกต”

และสิ่งที่เหลืออยู่ คือ

ธาตุรู้ที่ไม่มีตัวตน

คือความรู้ที่บริสุทธิ์

คือความเงียบที่ไม่ใช่ผลผลิตของสมอง

คือประตูสู่ความเป็นอิสระเหนือกาลเวลา

⸻

จิตสำนึก กับ “การรู้ว่าเรารู้”

: ข้ามขอบเขตประสาทวิทยา สู่การหยั่งเห็นจิตแท้

⸻

ในโลกของประสาทวิทยาศาสตร์ “จิตสำนึก” มักถูกจำกัดไว้ในกรอบของกิจกรรมสมอง—เปรียบได้กับเสียงสะท้อนของกระแสไฟฟ้าเคมีที่พาดผ่านโครงข่ายประสาท ทว่า ความรู้สึกว่า “เรารู้ตัว” หรือ first-person awareness กลับยังเป็นเงามืดที่แม้แต่เครื่องมือวิทยาศาสตร์ล้ำยุคก็เอื้อมไม่ถึง

David Chalmers เรียกปัญหานี้ว่า “the hard problem of consciousness” — เราอาจบอกได้ว่าสมองส่วนไหนทำงานเมื่อมีประสบการณ์เจ็บหรือเห็นสีแดง แต่เราไม่อาจอธิบายได้เลยว่า “ความรู้สึกเป็นเรา” เกิดขึ้นจากอะไร

⸻

🔍 จุดพลิก: ผู้สังเกต ≠ จิตที่สังเกต

ในทางธรรมะโดยเฉพาะพระพุทธศาสนาแบบดั้งเดิม (พุทธวจน) มีมุมมองแหลมคมต่อเรื่องนี้ — การ “รู้ว่าเรารู้” ไม่ได้เกิดจากสมองโดยลำพัง หากเกิดจาก “ผู้สังเกต” ที่ไม่ใช่จิตคิดธรรมดา

จิตที่คิดว่า “ฉันรู้” คือจิตหลอก

เป็นเพียงกระบวนการทางขันธ์ (นามรูป) ที่รู้เนื้อรู้ตัวอยู่ในขอบเขตของ “อวิชชา”

ผู้สังเกตที่แท้ไม่ใช่จิตคิด ไม่ใช่ความจำ ไม่ใช่การเรียบเรียงเหตุผล

หากเราสังเกต “จิตที่รู้” ไปเรื่อย ๆ โดยไม่เข้าไปคิด หรือยึดว่าเป็น “เรา”

จิตจะค่อย ๆ สงบและแยกตัวเองออกจากกระแสของการยึดถือ

⸻

🌀 การคลี่ออกของธาตุรู้

เมื่อไม่มีการปรุงแต่ง ไม่มี “ความเป็นเรา” เข้ามาแทรกแซง จิตจะเผยความจริงออกมาว่า:

“ผู้สังเกต” กับ “สิ่งที่ถูกสังเกต”

คือสองสิ่งที่แยกจากกันโดยสิ้นเชิง

ผู้สังเกตที่ไม่ปรุง ไม่รู้แบบมีเจตนา

เป็น ธาตุรู้ที่สงบ

คือ “อสังขตธาตุ” หรือที่เรียกว่า “นิพพานธาตุ”

⸻

🧘‍♂️ สภาวะ “รู้เฉย ๆ” — ไม่มี “ตัวรู้”

สิ่งนี้ไม่ใช่การอธิบายตามแบบวิทยาศาสตร์ แต่เป็นประสบการณ์ตรง

ไม่มีใคร “ทำ” ให้เกิดได้ — ต้องหยุด “ผู้กระทำ” จึงเห็น “ธาตุผู้รู้”

ที่ไม่ถูกครอบงำด้วยเจตนา ความคิด หรือสำนึกแห่งตัวตน

ไม่ใช่จิตที่ “รู้ว่าเรารู้”

แต่คือ “ความรู้” ที่ไม่มี “เรา” อยู่ในนั้นเลย

⸻

🔁 วงจรที่คลี่ออก

1. เริ่มจากจิตที่คิดว่ารู้ — สังเกตมัน

2. จิตจะคิดซ้อนอีกว่า “ฉันกำลังรู้ว่าฉันรู้” — สังเกตต่อ

3. สังเกตลึกลงไปอีก — ไม่เข้าไปปรุงแต่ง

4. จิตเข้าสู่ความว่าง — เห็น “ธาตุรู้” ที่ไม่ปรุง

5. ธาตุนั้น ไม่ใช่จิตคิด ไม่ใช่ “เรา”

หากเป็น “ความรู้แจ้ง” ที่ไม่มีความยึดอยู่ในนั้นเลย

⸻

✨ สัมผัสจิตแท้ — หลุดพ้นจากมายาของ “การรู้ว่าเรารู้”

ในที่สุด สิ่งที่ Chalmers เรียกว่า Hard Problem

จะไม่ใช่ปัญหาอีกต่อไป — หาก “เรา” ไม่ได้อยู่ตรงนั้น

เมื่อไม่มี “ผู้รู้” — ก็ไม่มี “ผู้ทุกข์”

เมื่อไม่มี “ตัวฉันที่รู้” — ความรู้บริสุทธิ์จึงเผยตัว

นิพพานธาตุจึงไม่ใช่แค่ภาวะว่างเปล่า

แต่คือ “ธาตุรู้ที่พ้นจากการยึดถือว่าเป็นเรา”

⸻

❖ “การรู้ว่าเรารู้” คืออะไร?

ทางประสาทวิทยาศาสตร์อธิบายว่า metacognition หรือ “การรู้ว่าเรารู้” เกิดจากกระบวนการย้อนกลับของจิตที่ประเมินสถานะของตัวเอง เช่น รู้ว่ากำลังโกรธ รู้ว่ากำลังคิด ฯลฯ โดยมีสมองส่วน prefrontal cortex เข้ามาเกี่ยวข้อง

แต่คำถามคือ:

ใครกันแน่ที่รู้ว่ารู้?

เราบอกว่า “เรารู้ว่าเรากำลังคิด”

แต่เมื่อเฝ้าสังเกตลึกเข้าไป…

จะพบว่า “ความคิด” นั้นเป็นสิ่งถูกรู้

และ “เราผู้รู้” ก็ยังเป็นอีกชั้นของจิต

ที่จริงแล้ว ผู้รู้เหล่านี้ก็เปลี่ยนแปลงได้

และตกอยู่ภายใต้กฎ “อนิจจัง” ทั้งสิ้น

⸻

❖ ผู้สังเกต ≠ สิ่งที่ถูกสังเกต

ในทางพุทธศาสนา พระพุทธเจ้าตรัสว่า:

“สิ่งใดสิ่งหนึ่งถูกรู้ ก็ไม่ใช่เรา”

ความหมายก็คือ หากสังเกตเห็นความคิด – มันไม่ใช่เรา

หากสังเกตเห็นความโกรธ – มันไม่ใช่เรา

แม้แต่ความรู้สึกว่า “เราเป็นผู้สังเกตอยู่” – ก็ถูกรู้ได้

แปลว่าอะไร?

“ผู้รู้” ที่เรายึดว่าคือ เรา

ก็เป็น “สิ่งถูกรู้” เช่นกัน

จึง ไม่ใช่เราโดยแท้จริง

⸻

❖ สภาวะที่ไม่มีใครรู้ — ธาตุรู้ที่ไม่รู้เลย?

ที่จุดสุดท้ายของการสังเกต

เมื่อไม่เหลืออะไรให้เกาะเกี่ยว แม้แต่ “ผู้สังเกต”

จิตจะเข้าสู่ภาวะที่ ไม่ใช่จิตที่คิด ไม่ใช่จิตที่รู้ ไม่ใช่จิตที่รู้ว่ารู้

เป็นภาวะ ธาตุรู้ ที่ไม่ยึดว่าเป็นอะไรเลย

หรือในอีกนัยหนึ่งคือ อสังขตธาตุ

หรือ นิพพานธาตุ นั่นเอง

⸻

❖ จิตสำนึก ≠ ธาตุรู้

• จิตสำนึก (consciousness) ในแบบที่สมองแปรผล และรู้ตัวตนตลอดเวลา

เป็น จิตที่ปรุงแต่ง โดยอาศัยการทำงานของระบบประสาท

→ เกิดและดับ เป็น “สังขาร”

• ธาตุรู้ (element of knowing) คือสิ่งที่ ปรากฏในความนิ่งลึกที่สุด

ไม่ใช่จิตที่คิด ไม่ใช่ผู้รู้ แต่เป็น ความเป็น อย่างหมดจด

→ ไม่เกิด ไม่ดับ เป็น “อสังขตธรรม”

⸻

❖ บทสรุป

1. “การรู้ว่าเรารู้” ที่อธิบายโดยประสาทวิทยาศาสตร์

→ เป็นแค่การสะท้อนซ้อนชั้นของจิตที่ปรุงแต่ง

2. ผู้รู้ก็เป็นเพียงสิ่งหนึ่งที่ถูกรู้

→ ไม่ใช่ตัวตน ไม่ใช่เรา

3. เมื่อสังเกตลึกไปจนจิตนิ่ง

→ สิ่งที่ยังปรากฏอยู่ ไม่ใช่จิตที่คิด

→ แต่คือ “ธาตุรู้” ที่ไม่ปรุง ไม่ยึด ไม่แบ่งแยก

→ เป็นฐานของนิพพาน

⸻

หากกล่าวตามแบบ พระพุทธองค์:

“ธรรมทั้งหลายทั้งปวง ไม่ควรยึดมั่นถือมั่นว่าเป็นเรา เป็นของเรา เป็นตัวตนของเรา”

และผู้ที่ เห็นแจ้ง ตรงนี้

จึงชื่อว่า ผู้ถึงฝั่งแห่งทุกข์ทั้งปวงแล้ว

#Siamstr #nostr #quantum #ธรรมะ