ความสัมพันธ์ในธรรมชาติ: จากแนวคิดของ Bateson สู่ทฤษฎีซันติอาโกของ Maturana-Varela

บทนำ: ความสัมพันธ์คือแก่นสารของชีวิตและจิต

Gregory Bateson นักมานุษยวิทยาและนักคิดเชิงระบบ ผู้เขียนหนังสือ Mind and Nature: A Necessary Unity ได้เสนอแนวคิดที่ชวนคิดลึกว่า “ความสัมพันธ์” คือสาระสำคัญของโลกสิ่งมีชีวิต ไม่ใช่เพียงองค์ประกอบย่อยๆ ของสิ่งมีชีวิตแต่ละตัว หากแต่ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งเหล่านั้นคือสิ่งที่หล่อหลอม “ชีวิต” ขึ้นมาใหม่ทั้งหมด ในแง่นี้ ชีวิตคือกระบวนการความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนและประสานกันอย่างกลมกลืน

Bateson ไม่ได้ใช้วิธีสังเกตการณ์แบบวิทยาศาสตร์ปกติทั่วไป แต่เขาสังเกตธรรมชาติด้วย “ตัวตนทั้งหมด” ของเขา ทั้งด้วยความเข้าอกเข้าใจ และความรัก เขาสามารถถ่ายทอดความงดงาม ความซับซ้อน และแบบรูปของธรรมชาติด้วยภาษาที่เปี่ยมไปด้วยอารมณ์ และการสังเกตอย่างลึกซึ้งนี้ทำให้เขาเห็นภาพชีวิตที่เป็นเอกภาพ คือจิตและชีวิตเป็นส่วนหนึ่งของความสัมพันธ์เดียวกัน

เขากล่าวว่า “จิตก็คือสาระสำคัญของความมีชีวิต” (Mind is the essential aspect of living processes) ซึ่งสะท้อนแนวคิดที่ขยายออกไปไกลกว่าการมองจิตเพียงแค่กระบวนการคิดหรือสมองเพียงอย่างเดียว

⸻

ทฤษฎีซันติอาโก: คำตอบใหม่ของคำถามเดิม

ในขณะที่ Bateson ย้ำถึงความสำคัญของความสัมพันธ์และความเป็นเอกภาพของชีวิตและจิต เขากลับไม่ได้พัฒนากรอบทฤษฎีที่ชัดเจนสำหรับระบบชีวิตที่เชื่อมโยงกับกระบวนการทางจิต ในขณะที่ Humberto Maturana และ Francisco Varela นักชีววิทยาและนักปรัชญาชาวชิลี ได้นำเสนอกรอบความคิดเชิงระบบ (systems theory) ที่ตอบคำถามสองข้อใหญ่ควบคู่กัน คือ

1. “อะไรคือธรรมชาติของสิ่งมีชีวิต?”

2. “อะไรคือการรู้?”

คำตอบที่ Maturana และ Varela ค้นพบคือ แนวคิดเรื่อง Autopoiesis หรือ “การสร้างตัวเอง” ซึ่งหมายถึงระบบที่มีความสามารถในการผลิตองค์ประกอบของตนเองอย่างต่อเนื่องเพื่อรักษาความเป็นตัวของตัวเองไว้ ทฤษฎีนี้ได้กลายเป็นกรอบแนวคิดสำคัญที่ช่วยอธิบายทั้งความมีชีวิตและกระบวนการของการรู้ (cognition) ว่าเป็นสิ่งเดียวกัน

ทฤษฎีนี้เรียกว่า Systems Theory of Cognition หรือที่รู้จักในชื่อ Santiago Theory ซึ่งเป็นการต่อยอดและขยายความคิดของ Bateson ในแง่ที่ว่า “การรู้” ไม่ใช่แค่การคิด (thinking) แต่เป็นกระบวนการที่รวมทั้งการรับรู้ อารมณ์ และการกระทำในสิ่งมีชีวิตทุกชนิด ไม่จำกัดเฉพาะมนุษย์หรือสัตว์ที่มีสมอง

⸻

การรู้: กระบวนการของชีวิต

ในมุมมองของทฤษฎีซันติอาโก การรู้เป็นกระบวนการที่กว้างกว่าแค่การคิดแบบมีสติหรือความคิดเชิงนามธรรม มันรวมถึง

• การรับรู้ความเปลี่ยนแปลงในสิ่งแวดล้อม เช่น การรับรู้ความแตกต่างของแสง ความร้อน หรือสารเคมี

• การตอบสนองทางอารมณ์และการกระทำ

• การรับรู้ในระดับที่ไม่ต้องใช้สมองหรือระบบประสาทที่ซับซ้อน เช่น แบคทีเรียและพืชก็มีความสามารถในการรับรู้และตอบสนองต่อสิ่งแวดล้อมเช่นกัน

นี่คือการปฏิวัติความคิดที่สำคัญอย่างยิ่ง เพราะทฤษฎีนี้บอกเราว่า “จิต” ไม่ใช่สิ่งที่จำกัดอยู่ในขอบเขตของสมอง หรือสิ่งที่เกี่ยวข้องกับการคิดอย่างเดียวอีกต่อไป แต่มันคือกระบวนการของชีวิตที่ดำรงอยู่ในทุกสิ่งมีชีวิต

⸻

สมอง จิต และกระบวนการรู้: ความสัมพันธ์ที่เป็นมิติเดียวกัน

หนึ่งในคำถามดั้งเดิมที่นักวิทยาศาสตร์และนักปรัชญาต่างสับสนกันมานาน คือ “จิตสัมพันธ์กับสมองอย่างไร?” ข้อมูลทางประสาทวิทยาศาสตร์ยืนยันว่ามีความเชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดระหว่างสมองกับจิต แต่วิธีที่จิตและสมองสัมพันธ์กันอย่างแท้จริงยังคงเป็นปริศนา

ทฤษฎีซันติอาโกเสนอว่า

• จิตไม่ใช่ “สิ่งของ” หรือ “วัตถุ” แต่เป็น “กระบวนการ”

• กระบวนการนี้คือกระบวนการของการรู้ ที่เป็นแก่นแท้ของชีวิต

• สมองเป็นเพียง โครงสร้างเฉพาะ ที่กระบวนการนี้ดำเนินผ่าน

• กระบวนการรู้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในสมองเท่านั้น แต่เกิดขึ้นในระบบโครงสร้างของสิ่งมีชีวิตทั้งหมด รวมถึงระบบประสาท ระบบภูมิคุ้มกัน และระบบต่อมไร้ท่อ ที่รวมกันเป็น “เครือข่ายการรู้” หนึ่งเดียว

นั่นหมายความว่า สมองเป็นเหมือนเครื่องมือ หรืออุปกรณ์เฉพาะส่วนที่ช่วยให้กระบวนการรู้ดำเนินไปได้ดีขึ้นในมนุษย์ แต่กระบวนการนั้นเองนั้นยังดำรงอยู่ในสิ่งมีชีวิตรูปแบบอื่น ๆ ที่ไม่มีสมอง

⸻

การบูรณาการใหม่ของจิต สสาร และชีวิต: แนวทางวิทยาศาสตร์และปรัชญาใหม่

แนวคิดของ Bateson และทฤษฎีซันติอาโกทำให้เกิดมุมมองใหม่ที่ “จิต สสาร และชีวิต” ไม่ใช่สามสิ่งที่แยกจากกันอย่างเด็ดขาด แต่เป็น แง่มุมหรือมิติที่แตกต่างกันของปรากฏการณ์เดียวกัน ซึ่งคือ “ความมีชีวิต” ที่ดำเนินอยู่ในความสัมพันธ์และการเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่อง

นี่เป็นการก้าวข้ามกรอบความคิดแบบแยกส่วน (reductionism) ของ Descartes ที่แยกจิตออกจากสสาร และทำให้เราเห็นภาพโลกในเชิง เอกภาพที่จำเป็น (necessary unity) ซึ่งมีความสำคัญต่อการศึกษาวิทยาศาสตร์และปรัชญายุคใหม่

การเข้าใจเช่นนี้ช่วยให้เรามองเห็นว่า

• ชีวิตและจิตเป็นระบบเปิดที่มีการแลกเปลี่ยนพลังงานและสารข้อมูลกับสิ่งแวดล้อมอย่างต่อเนื่อง

• ความรู้ (cognition) ไม่ใช่เรื่องที่จำกัดอยู่เฉพาะมนุษย์ แต่เป็นลักษณะทั่วไปของสิ่งมีชีวิตทั้งปวง

• การศึกษาเรื่องจิตและชีวิตต้องบูรณาการหลายศาสตร์ ไม่ว่าจะเป็นชีววิทยา ประสาทวิทยา ปรัชญา และทฤษฎีระบบ

⸻

สรุปและบทเรียนสำคัญ

1. ชีวิตคือความสัมพันธ์: ชีวิตไม่ได้ประกอบด้วยส่วนประกอบที่แยกออกจากกัน แต่คือระบบของความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนและเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา

2. จิตคือกระบวนการของการรู้: จิตไม่ใช่สิ่งของ แต่คือกระบวนการที่ดำเนินอยู่ในชีวิตในทุกระดับ ตั้งแต่แบคทีเรียจนถึงมนุษย์

3. สมองคือโครงสร้างหนึ่งของกระบวนการรู้: สมองไม่ใช่จิต แต่เป็นโครงสร้างที่ช่วยรองรับและทำให้กระบวนการรู้ในมนุษย์มีประสิทธิภาพมากขึ้น

4. จิต สสาร และชีวิตเป็นเอกภาพ: ทั้งสามไม่ใช่สิ่งแยกจากกัน แต่เป็นมิติที่สัมพันธ์และประสานกันในระบบชีวิตเดียว

5. ทฤษฎีซันติอาโกเป็นกรอบใหม่: ทฤษฎีนี้ช่วยขยายขอบเขตของการศึกษาเรื่องชีวิตและจิต ให้บูรณาการและเหนือกว่ากรอบความคิดเดิมที่แยกส่วนและจำกัดความรู้ไว้ในสมองเท่านั้น

⸻

บทความนี้ช่วยเปิดมุมมองใหม่ให้กับเรา ในการทำความเข้าใจ “จิต” และ “ชีวิต” ว่าเป็นปรากฏการณ์ที่มีความซับซ้อนเชื่อมโยงกันอย่างลึกซึ้ง และชวนให้เราทบทวนวิธีคิดแบบเดิมๆ เพื่อก้าวไปสู่การวิจัยและปรัชญาที่ลึกซึ้งและบูรณาการมากขึ้นต่อไป

⸻

การรู้ในฐานะกระบวนการของชีวิต: มิติและความหมายที่กว้างขึ้น

ทฤษฎีซันติอาโกได้เปลี่ยนโฉมหน้าการเข้าใจ “การรู้” ให้แตกต่างไปจากอดีตอย่างสิ้นเชิง โดยมองว่า “การรู้” ไม่ใช่แค่กิจกรรมของสมอง หรือการคิดวิเคราะห์ในระดับสูงเท่านั้น แต่เป็นกระบวนการเชิงระบบที่เกิดขึ้นในสิ่งมีชีวิตทุกชนิด ตั้งแต่สิ่งมีชีวิตระดับเซลล์จนถึงมนุษย์

ในทางชีววิทยา การรู้คือการรับรู้และตอบสนองต่อความแตกต่างในสภาพแวดล้อม เช่น แบคทีเรียรับรู้สารเคมีที่เปลี่ยนแปลงไป, พืชรับรู้แสงแดด, หรือสัตว์รับรู้เสียงและกลิ่น เป็นต้น การรับรู้นี้เกิดขึ้นเพื่อช่วยให้สิ่งมีชีวิตยังคงอยู่และรักษาความสมดุลในระบบของตน

ขณะเดียวกัน ในมนุษย์ “การรู้” ยังหมายถึงการรับรู้ผ่านประสาทสัมผัส การประมวลผลทางความคิด ความรู้สึก อารมณ์ และการกระทำ รวมถึงการใช้ภาษาและสัญลักษณ์ต่าง ๆ เพื่อสร้างความหมาย นี่คือการขยายขอบเขตของคำว่า “รู้” จากจิตสำนึกที่มีสมองเป็นศูนย์กลางสู่กระบวนการที่ครอบคลุมทุกระดับของชีวิต

⸻

เครือข่ายการรู้: การประสานร่วมของระบบในสิ่งมีชีวิต

ทฤษฎีซันติอาโกยังเสนอว่า ในสิ่งมีชีวิตที่ซับซ้อนอย่างมนุษย์ ระบบประสาท ระบบภูมิคุ้มกัน และระบบต่อมไร้ท่อ ซึ่งแต่เดิมถูกมองว่าเป็นระบบแยกจากกัน กลับทำงานประสานกันเป็น “เครือข่ายการรู้” หนึ่งเดียว

การเชื่อมโยงของระบบเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า กระบวนการของชีวิตไม่ใช่เพียงแค่การทำงานแยกส่วนของอวัยวะหรือระบบต่าง ๆ แต่เป็นการประสานร่วมกันอย่างลึกซึ้งในระดับระบบทั้งตัว ซึ่งส่งผลต่อความรู้สึก ตัวตน และการดำรงอยู่ของสิ่งมีชีวิตในบริบทของโลกทั้งใบ

⸻

แนวคิดเชิงบูรณาการ: เชื่อมโยงจิต สสาร และชีวิตเข้าด้วยกัน

การมองเห็น จิต สสาร และชีวิต ในฐานะมิติที่แตกต่างกันของปรากฏการณ์เดียวกัน ช่วยให้เกิดการบูรณาการแนวคิดทางวิทยาศาสตร์และปรัชญาที่มีความหลากหลายและซับซ้อนมากขึ้น

• ในอดีต วิทยาศาสตร์นิยมแบ่งแยก (reductionism) จิตและสมองถูกมองแยกจากกันอย่างเด็ดขาด

• แนวคิดแบบนี้ทำให้เกิดปัญหาการอธิบาย “สสารที่มีจิต” (mind-matter problem) ซึ่งยังคงเป็นปริศนามาจนถึงปัจจุบัน

• ทฤษฎีซันติอาโกเสนอว่า การแยกนี้เป็นเพียงการจำแนกเชิงมิติที่มีประโยชน์ในทางปฏิบัติ แต่โดยเนื้อแท้แล้ว จิตและสสารเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการชีวิตเดียวกัน ที่มีความสัมพันธ์และปฏิสัมพันธ์อย่างไม่อาจแยกขาด

⸻

ความหมายต่อการศึกษาและวิธีคิดใหม่ ๆ

แนวคิดนี้นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงสำคัญในหลายมิติ เช่น

1. การวิจัยด้านจิตวิทยาและประสาทวิทยาศาสตร์

มุมมองที่ว่า “จิตคือกระบวนการที่กระจายอยู่ในระบบต่าง ๆ ของสิ่งมีชีวิต” ช่วยให้การศึกษาสภาพจิตและสมองสามารถรวมเอาระบบภูมิคุ้มกันและระบบต่อมไร้ท่อเข้ามาวิเคราะห์เป็นเครือข่ายเดียวกันได้ ทำให้เข้าใจอารมณ์ สุขภาพจิต และพฤติกรรมได้ลึกซึ้งกว่าเดิม

2. ชีววิทยาระบบ (Systems Biology)

การมองสิ่งมีชีวิตเป็นระบบออโตโพอิซิสที่สร้างตัวเองอย่างต่อเนื่อง ช่วยให้เข้าใจการทำงานของเซลล์และร่างกายในมิติที่บูรณาการมากขึ้น จากข้อมูลเชิงโมเลกุลจนถึงระบบระดับสูง

3. ปรัชญาจิตและอภิปรัชญา

การถอดถอนแนวคิดแบบ dualism ของเดการ์ตและพัฒนาเป็น monism หรือ panpsychism ในบางกรณี ช่วยให้แนวคิดเรื่อง “สำนึก” และ “การมีชีวิต” เข้าถึงความเป็นจริงในมุมมองใหม่ที่มีทั้งวิทยาศาสตร์และจิตวิญญาณบูรณาการเข้าด้วยกัน

4. การศึกษาเชิงระบบและความซับซ้อน (Complexity Science)

แนวคิดเรื่องความสัมพันธ์และความเป็นเอกภาพของระบบซึ่ง Bateson และ Maturana เสนอเป็นพื้นฐานสำคัญของการศึกษาเรื่องความซับซ้อนและระบบเปิด ที่สำคัญต่อการแก้ไขปัญหาทางสังคม สิ่งแวดล้อม และเทคโนโลยีในโลกยุคปัจจุบัน

⸻

บทสรุป: เส้นทางสู่ความเข้าใจใหม่ของชีวิตและจิต

แนวคิดของ Bateson และทฤษฎีซันติอาโกของ Maturana-Varela ได้พลิกโฉมความเข้าใจเกี่ยวกับชีวิตและจิตไปอย่างสิ้นเชิง

• ชีวิตไม่ได้เป็นเพียงกลไกทางชีวภาพ แต่คือกระบวนการความสัมพันธ์ที่ต่อเนื่อง

• จิตไม่ใช่วัตถุหรือสิ่งที่แยกจากสสาร แต่เป็นกระบวนการของการรู้ซึ่งมีอยู่ในสิ่งมีชีวิตทุกระดับ

• สมองเป็นโครงสร้างที่กระบวนการนี้ดำเนินผ่านในสิ่งมีชีวิตที่ซับซ้อน แต่ไม่ใช่ที่มาหรือสิ่งเดียวของจิต

• การวิจัยและการศึกษาจิตใจในอนาคตต้องใช้กรอบความคิดแบบบูรณาการ ที่รวมชีววิทยา ปรัชญา และระบบความสัมพันธ์เข้าด้วยกัน

การตระหนักถึงความเป็นเอกภาพของจิต ชีวิต และสสารนี้ ช่วยเปิดประตูสู่การเข้าใจมนุษย์และโลกธรรมชาติในมิติที่ลึกซึ้งและครอบคลุมมากขึ้น และยังเป็นแรงบันดาลใจสำคัญสำหรับการพัฒนาวิทยาศาสตร์และปรัชญายุคใหม่ในศตวรรษที่ 21

⸻

การประยุกต์แนวคิดเอกภาพของชีวิตและจิตในศาสตร์และสังคมยุคใหม่

1. การแพทย์และสุขภาพแบบองค์รวม (Holistic Medicine)

เมื่อเข้าใจว่ากระบวนการรู้ไม่ได้จำกัดอยู่ที่สมองหรือจิตสำนึกเพียงอย่างเดียว แต่กระจายอยู่ในระบบภูมิคุ้มกัน ระบบต่อมไร้ท่อ และระบบประสาทอย่างเป็นเครือข่ายเดียวกัน การรักษาโรคและส่งเสริมสุขภาพจึงต้องมองคนเป็นระบบที่บูรณาการ รวมถึงความสัมพันธ์ของร่างกาย จิตใจ และสิ่งแวดล้อมภายนอก

การแพทย์แบบองค์รวมจึงสนใจทั้งการฟื้นฟูระบบทางกายและการปรับสมดุลของกระบวนการรู้ในระดับต่าง ๆ ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิด Autopoiesis ที่เน้นการสร้างตัวเองและรักษาความสมดุลของระบบชีวิต

⸻

2. จิตวิทยาและการพัฒนาตนเอง

แนวคิดว่าการรู้เป็นกระบวนการที่ลึกซึ้งและกว้างกว่าความคิดหรือจิตสำนึกทั่วไป ช่วยเปิดทางให้เข้าใจเรื่อง “จิตใต้สำนึก” หรือ “ความรู้ในระดับลึก” ที่มีอิทธิพลต่อพฤติกรรมและอารมณ์อย่างมาก

การพัฒนาตนเองในเชิงจิตวิทยา จึงสามารถมุ่งเน้นไปที่การตระหนักรู้และเชื่อมโยงระหว่างสภาวะจิตต่าง ๆ และระบบร่างกาย รวมถึงการฝึกสติและการภาวนา ซึ่งเป็นการฟื้นฟูการรู้ในระดับที่ลึกและละเอียดมากขึ้น

⸻

3. ปรัชญาและวิทยาศาสตร์เชิงบูรณาการ

การถอดถอนแนวคิดแบบแยกส่วน ทำให้เกิดทิศทางใหม่ของปรัชญาที่เรียกว่า ปรัชญาเชิงระบบ (Systems Philosophy) ซึ่งมุ่งเน้นศึกษาระบบที่ซับซ้อนและการบูรณาการขององค์ความรู้หลากหลายสาขา เพื่อสร้างความเข้าใจที่ครอบคลุมและลึกซึ้ง

แนวคิดนี้สอดคล้องกับวิทยาศาสตร์แห่งความซับซ้อน (Complexity Science) และการศึกษาปรากฏการณ์ที่เกิดจากการโต้ตอบของส่วนประกอบในระบบ เช่น ปรากฏการณ์ชีวิต สังคม หรือแม้แต่เศรษฐกิจ

⸻

4. นิเวศวิทยาและความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ

มุมมองที่ว่าชีวิตคือความสัมพันธ์และการรู้ในบริบทที่กว้างกว่าตัวบุคคลช่วยส่งเสริมแนวคิดนิเวศวิทยาเชิงลึก (Deep Ecology) ที่เน้นความสัมพันธ์แบบบูรณาการระหว่างมนุษย์และธรรมชาติ

มนุษย์ไม่ใช่ผู้ควบคุมโลก แต่เป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศที่มีความสัมพันธ์แบบซับซ้อนและต้องพึ่งพากันอย่างยั่งยืน การเข้าใจจิตในมิติของกระบวนการรู้ที่กว้างขึ้นนี้ จึงเป็นพื้นฐานสำคัญสำหรับการสร้างความสมดุลระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม

⸻

ความท้าทายและคำถามที่ยังคงอยู่

แม้ว่าทฤษฎีซันติอาโกและแนวคิดของ Bateson จะให้กรอบคิดที่ก้าวล้ำและเป็นเอกภาพ แต่อย่างไรก็ตาม ยังมีคำถามและข้อจำกัดที่รอการค้นคว้าเพิ่มเติม เช่น

• การวัดและพิสูจน์กระบวนการรู้ในสิ่งมีชีวิตที่ไม่มีสมองอย่างแม่นยำได้อย่างไร?

• การอธิบายความรู้สึกนึกคิดระดับสูงในมนุษย์โดยไม่อาศัยสมองในฐานะ “ศูนย์กลาง” จะเป็นไปได้หรือไม่?

• กรอบทฤษฎีนี้จะนำไปสู่แนวทางการวิจัยเชิงทดลองที่เป็นรูปธรรมอย่างไร?

• ความหมายของ “จิต” ในแง่นี้จะส่งผลอย่างไรต่อจริยธรรมและมุมมองทางศาสนา?

⸻

ปิดท้าย: การเดินทางที่ยังไม่สิ้นสุด

การเข้าใจชีวิตและจิตในฐานะกระบวนการที่สัมพันธ์และเป็นเอกภาพนี้ เป็นการเดินทางที่ยังคงพัฒนาและขยายต่อไปเรื่อย ๆ ทั้งในแง่ของวิทยาศาสตร์ ปรัชญา และจิตวิญญาณ

สิ่งสำคัญคือการเปิดใจรับความคิดใหม่ ๆ ที่ไม่ปิดกั้นด้วยกรอบความเชื่อเดิม ๆ และพร้อมทดลองนำไปประยุกต์ใช้เพื่อให้เกิดความรู้และความเข้าใจที่ลึกซึ้งและกว้างขวางยิ่งขึ้นต่อไป

#Siamstr #nostr #ปรัชญา #science