Bệnh thoái hóa điểm vàng (Age-related Macular Degeneration - AMD) là bệnh lý mắt phổ biến nhất gây mù lòa không hồi phục ở người trên 50 tuổi tại các nước phát triển, bao gồm cả Việt Nam (chiếm ~40-50% nguyên nhân mù lòa ở người cao tuổi).
1. Điểm vàng (macula) là gì?
• Là vùng trung tâm võng mạc (đường kính chỉ ~5mm), chứa hàng triệu tế bào cảm thụ ánh sáng.
• Chịu trách nhiệm nhìn thẳng, nhìn chi tiết: đọc sách, nhận diện khuôn mặt, lái xe, xem TV…
• Khi điểm vàng bị thoái hóa → mất thị lực trung tâm, còn thị lực ngoại vi (nhìn bên cạnh) vẫn bình thường.
2. Hai thể bệnh chính
Đặc điểm
Thoái hóa điểm vàng KHÔ (90%)
Thoái hóa điểm vàng ƯỚT (10%)
Nguyên nhân
Tế bào võng mạc chết dần do tuổi tác
Mạch máu bất thường mọc dưới võng mạc (CNV)
Tiến triển
Chậm (5-10 năm)
Nhanh (vài tuần → vài tháng)
Triệu chứng
Nhìn méo nhẹ → từ từ mất chữ khi đọc
Đột ngột nhìn méo, đen trung tâm, mất thị lực nặng
Hình ảnh đáy mắt
Drusen (cục vàng dưới võng mạc), teo bó điểm
Xuất huyết, dịch dưới võng mạc
Điều trị
Chưa có thuốc chữa khỏi, chỉ làm chậm
Có thể cứu thị lực bằng tiêm chống VEGF
3. Triệu chứng sớm (rất dễ bỏ qua)
• Nhìn đường thẳng bị cong, méo (cửa sổ, chữ cái méo) → kiểm tra bằng lưới Amsler
• Chữ nhòe, phải tăng độ sáng khi đọc
• Nhìn màu nhạt hơn, khó phân biệt màu xanh lá - xanh dương
• Điểm đen cố định ở giữa tầm nhìn
• Khó thích nghi khi từ sáng vào tối
4. Nhóm nguy cơ cao
• Tuổi > 60 (nguy cơ tăng gấp 10 lần)
• Hút thuốc lá (tăng nguy cơ gấp 4-6 lần)
• Tiền sử gia đình (gen ARMS2, CFH)
• Chủng tộc da trắng > châu Á > châu Phi
• Béo phì, tăng huyết áp, tim mạch
• Tiếp xúc ánh sáng xanh mạnh lâu dài (chưa chứng minh rõ)
5. Chẩn đoán
• Soi đáy mắt + chụp OCT (đo độ dày điểm vàng, phát hiện 100% thể khô và ướt)
• Chụp mạch huỳnh quang (FFA) hoặc OCT-A (xác định mạch máu bất thường thể ướt)
6. Điều trị hiện nay (cập nhật 2025)
Thể khô (không có thuốc chữa khỏi):
• Bổ sung AREDS2 (công thức chính thức): Vitamin C 500mg + E 400IU + Kẽm 80mg
• + Đồng 2mg + Lutein 10mg + Zeaxanthin 2mg
• → Giảm 25% nguy cơ tiến triển nặng
• Giảm nguy cơ: bỏ thuốc lá, ăn nhiều rau xanh, cá hồi, đeo kính chống UV + ánh sáng xanh
• Thuốc mới (đang thử nghiệm giai đoạn 3 tại VN):
◦ Lampalizumab, APellis (Pegcetacoplan): tiêm vào mắt mỗi 1-2 tháng, giảm 30-40% tốc độ teo bó điểm
Thể ướt (có thể cứu thị lực nếu phát hiện sớm):
• Tiêm vào mắt thuốc chống VEGF (hiệu quả 95% nếu điều trị trong 3 tháng đầu):
◦ Aflibercept (Eylea): 2.309.000đ/lọ
◦ Brolucizumab (Beovu): 2.500.000đ/lọ
◦ Faricimab (Vabysmo): mới 2024, tiêm 4 tháng/lần
◦ Biosimilar nội địa (Akofa, Bevaci): ~8-12 triệu đồng
• Phẫu thuật laser hoặc PDT (hiếm dùng)
7. Phòng ngừa từ 40 tuổi
1 Khám mắt định kỳ 1-2 năm/lần (soi đáy mắt giãn đồng tử + OCT)
2 Dùng lưới Amsler tự kiểm tra hàng tuần (in trên giấy A4)
3 Ăn 200g rau xanh + 2 quả trứng/tuần (giàu lutein)
4 Bỏ thuốc lá hoàn toàn
5 Đeo kính chống UV 400 + lọc ánh sáng xanh khi dùng máy tính >4h/ngày
8. Tiên lượng
• Thể khô sớm: 80% giữ được thị lực đọc sách đến 80 tuổi nếu bổ sung AREDS2
• Thể ướt không điều trị: 90% mù trung tâm trong 2 năm
• Thể ướt điều trị sớm: 70-80% giữ được thị lực lái xe
Lời khuyên khẩn cấp: Nếu bạn hoặc người thân >50 tuổi mà đột ngột nhìn méo chữ, đường thẳng cong, hoặc có điểm đen giữa tầm nhìn → cần đi khám ngay trong 24-48 giờ tại bệnh viện mắt có máy OCT và tiêm chống VEGF (Mắt TW, Mắt Sài Gòn, Mắt Quốc tế VN…).
Bạn có muốn mình gửi mẫu lưới Amsler để tự kiểm tra tại nhà không?