😴ถีนมิทธะ — ธรรมว่าด้วยการแก้ง่วง

อิงพุทธวจนเคร่งครัดตามพระสูตร

⸻

บทนำ (พุทธวจนเป็นหลัก ไม่ตีความเกิน)

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ชัดเจนว่า

ถีนมิทธะ เป็น นิวรณ์ เครื่องกีดขวางจิตไม่ให้ตั้งมั่น ไม่ให้รู้ยิ่ง ไม่ให้เห็นธรรมตามความเป็นจริง

“ภิกษุทั้งหลาย นิวรณ์ ๕ ประการเหล่านี้ เป็นเครื่องเศร้าหมองของจิต ทำปัญญาให้กำเริบไม่ได้”

— (สํ.ม. นิวรณสูตร)

ถีนมิทธะจึง ไม่ใช่เรื่องเล็ก และมิใช่เพียงความง่วงทางกาย แต่เป็นสภาพจิตที่ถูกความหดหู่และความเคลิ้มครอบงำ

⸻

ความหมายของ “ถีนมิทธะ” (ตามอรรถแห่งพระสูตร)

• ถีน : ความหดหู่ ความท้อ ความไม่ปรารถนาจะกระทำความเพียร

• มิทธะ : ความง่วง ความเคลิ้ม ความทึบ ความไม่สว่างของจิต

เมื่อสองอย่างนี้ประกอบกัน จิตย่อม

• ไม่ตั้งมั่น

• ไม่ควรแก่การงาน

• ไม่อาจรู้ธรรมอันยิ่งได้

⸻

พระสูตรหลักว่าด้วยการแก้ถีนมิทธะ

(โมคคัลลานสูตร)

เมื่อครั้งหนึ่ง พระโมคคัลลานะ ถูกถีนมิทธะครอบงำ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมเป็น ลำดับขั้น เพื่อแก้ความง่วงโดยตรง ดังพระพุทธดำรัสโดยสรุปตามพระสูตรดังนี้

⸻

ลำดับธรรมวิธีแก้ถีนมิทธะ

(เรียงตามที่ตรัสจริง จากเบาไปหาหนัก)

⸻

๑) ไม่ตั้งจิตในอารมณ์นั้น

“ดูก่อนโมคคัลลานะ เธออย่าตั้งจิตอยู่ในอารมณ์นั้น”

เมื่ออารมณ์ที่กำหนดอยู่เป็นเหตุให้จิตง่วง

พระพุทธเจ้าไม่ตรัสให้ฝืน

แต่ให้ละอารมณ์นั้นเสียก่อน

⸻

๒) พิจารณาธรรมที่ได้สดับมาแล้ว

“เธอพึงพิจารณาธรรมที่ได้ฟังมาแล้วโดยพิสดาร”

นี่คือการอาศัย ธรรมานุสติ

ให้จิตฟื้นด้วยการใคร่ครวญธรรมที่ถูกต้อง

⸻

๓) สาธยายธรรมด้วยวาจา

“เธอพึงสาธยายธรรมด้วยวาจา”

พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้ ใช้เสียง

เมื่อจิตเริ่มจมลงในความเคลิ้ม

⸻

๔) ดึงใบหู ลูบกาย

“เธอพึงดึงใบหู ลูบแขนขา”

เป็นการกระทบกายโดยตรง

เพื่อให้จิตคลายจากความเฉื่อย

⸻

๕) ลุกขึ้น ล้างหน้า เอาน้ำราดกาย

“เธอพึงลุกขึ้น ล้างหน้า ดูทิศทั้งหลาย แล้วเอาน้ำราดกาย”

🔹 พุทธวจนข้อนี้ ชัดเจน ตรง และไม่ต้องตีความ

น้ำถูกใช้เป็น เหตุปัจจัย ตัดถีนมิทธะโดยตรง

มิใช่พิธี มิใช่ความเชื่อ แต่เป็นการปฏิบัติตามเหตุ

⸻

๖) เดินจงกรม สำรวมอินทรีย์

“เธอพึงเดินจงกรม สำรวมอินทรีย์”

เมื่อสมาธิในอิริยาบถนั่งไม่เหมาะ

พระองค์ทรงให้เปลี่ยนอิริยาบถโดยไม่ทิ้งสติ

⸻

๗) หากยังไม่หาย — เอนกายอย่างมีสติ

“ถ้ายังไม่หาย เธอพึงเอนกาย กำหนดว่าจะลุกขึ้น ไม่ติดอยู่ในความสุขแห่งการนอน”

🔸 พระพุทธเจ้า ไม่ทรงตำหนิการนอน

แต่ทรงห้าม การนอนด้วยความประมาท

⸻

หลักธรรมสำคัญที่พระสูตรแสดงไว้ตรงๆ

๑) ถีนมิทธะเกิดได้ แม้ในพระอรหันต์

พระโมคคัลลานะเป็นพระอรหันต์แล้ว

ยังถูกถีนมิทธะครอบงำได้ในทางกาย

➡ แสดงว่า

ถีนมิทธะ ไม่ใช่กิเลสที่ต้องละด้วยมรรค

แต่เป็น สภาพที่ต้องจัดการด้วยสติและวิริยะ

⸻

๒) พระพุทธเจ้าไม่สรรเสริญการฝืน

ไม่มีถ้อยคำใดในพระสูตรที่ตรัสว่า

“จงอดทนง่วง” หรือ “จงข่มกาย”

มีแต่

“ให้แก้ตามเหตุ ตามอาการ”

⸻

๓) การเอาน้ำราด เป็นพุทธานุญาตโดยตรง

ไม่ใช่อุบายชั้นหลัง

แต่เป็นธรรมวิธีที่พระองค์ตรัสเอง

เพื่อรักษา สติสัมปชัญญะ

⸻

บทสรุปตามพุทธวจน

ถีนมิทธะเป็นนิวรณ์

นิวรณ์ต้องแก้ด้วย เหตุปัจจัยที่ตรง

พระผู้มีพระภาคเจ้า

มิได้ทรงสอนให้ภาวนาอย่างทรมานตน

แต่ทรงสอนให้ ตื่นด้วยปัญญา

ตั้งแต่การเปลี่ยนอารมณ์

การระลึกธรรม

การสาธยาย

การกระทบกาย

จนถึงการลุกขึ้นล้างหน้า

และ เอาน้ำราดกาย

ทั้งหมดนี้

ตรัสไว้แล้วในพระสูตร

ไม่เพิ่ม ไม่ลด ไม่ตีความนอกพุทธวจน

ถีนมิทธะ (ต่อ) — การแสดงธรรม ตามพุทธวจนโดยลำดับเหตุ–ปัจจัย

(ไม่อรรถาธิบายเกิน ไม่ผสมคัมภีร์หลัง)

⸻

๕. ถีนมิทธะในฐานะ “นิวรณ์” (พุทธวจนตรง)

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า นิวรณ์เป็นสิ่งที่

“กั้นจิต ทำให้จิตไม่ตั้งมั่น ไม่ผ่องใส ไม่ควรแก่การงาน”

ถีนมิทธะจึงมีฐานะเป็น

• เครื่องกั้นสมาธิ

• เครื่องกั้นปัญญา

• เครื่องกั้นการเห็นธรรมตามความเป็นจริง

เมื่อถีนมิทธะครอบงำ จิตย่อม ไม่เป็นไปเพื่อวิชชาและวิมุตติ

แม้จะนั่งหลับตาอยู่ ก็ชื่อว่า จิตไม่ภาวนา

⸻

๖. ถีนมิทธะสัมพันธ์กับ “วิริยะ” โดยตรง

ในพุทธวจน พระองค์ทรงแสดงว่า

การเจริญธรรมทั้งปวง ต้องอาศัย วิริยะ เป็นหลัก

เมื่อวิริยะอ่อน

• จิตย่อมหด

• ความเพียรไม่ตั้ง

• ถีนมิทธะย่อมปรากฏ

เพราะฉะนั้น การแก้ถีนมิทธะในพระสูตร

ไม่ใช่การเพิ่มความนิ่ง

แต่เป็นการ ปลุกวิริยะให้กลับมา

นี่คือเหตุที่พระพุทธเจ้าทรงให้

• เปลี่ยนอารมณ์

• ใช้เสียง

• ใช้กาย

• ใช้น้ำ

• ใช้การเดิน

ทั้งหมดนี้คือ การปลุกวิริยะตามเหตุ

⸻

๗. ถีนมิทธะกับ “โพชฌงค์” (อิงพุทธวจน)

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

โพชฌงค์ ๗ เป็นธรรมฝ่ายตรัสรู้

ในกรณีถีนมิทธะ

ธรรมที่ถูกบั่นทอนโดยตรงคือ

• วิริยสัมโพชฌงค์

• ปีติสัมโพชฌงค์

• ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์

เมื่อสามข้อนี้อ่อน

ถีนมิทธะย่อมเกิด

การลุกขึ้นล้างหน้า เอาน้ำราดกาย

ในพุทธวจน จึงไม่ใช่เรื่องกายภาพล้วน

แต่คือการ เกื้อกูลโพชฌงค์ฝ่ายตื่น

⸻

๘. ทำไม “เอาน้ำราด” จึงอยู่ในพระสูตร

พุทธวจนข้อนี้สำคัญยิ่ง เพราะแสดงว่า

พระพุทธเจ้า ยอมรับความจริงของกาย

พระองค์ไม่ทรงสอนให้

• ข่มกาย

• ทรมานตน

• หรือดูถูกกาย

แต่ทรงใช้กายเป็น ฐานฟื้นจิต

น้ำเป็นสิ่งที่

• กระทบโดยตรง

• ตัดความเคลิ้ม

• ไม่ต้องอาศัยความคิด

จึงเหมาะแก่การตัดถีนมิทธะ

เมื่อวิธีทางจิตยังไม่เพียงพอ

⸻

๙. ลำดับที่ตรัส = ลำดับที่ไม่ประมาท

สังเกตพุทธวจนให้ดี

พระผู้มีพระภาค ไม่เริ่มจากการเอาน้ำราด

แต่เริ่มจาก

1. การละอารมณ์

2. การพิจารณาธรรม

3. การสาธยาย

4. การกระทบกายเล็กน้อย

จนถึง

5. การลุกขึ้นล้างหน้า เอาน้ำราดกาย

แสดงว่า

ผู้ปฏิบัติต้องรู้จัก “ประมาณ”

ไม่ใช่ปล่อยตัว แต่ก็ไม่ฝืนตัว

⸻

๑๐. การเอนกาย — พุทธวจนที่มักถูกเข้าใจผิด

พระพุทธเจ้าตรัสชัดว่า

“ถ้ายังไม่หาย พึงเอนกาย โดยกำหนดว่าจะลุกขึ้น ไม่ติดสุข”

นี่คือ

• การนอนด้วยสติ

• การนอนโดยไม่ประมาท

ไม่ใช่การตามใจถีนมิทธะ

แต่เป็นการ รักษาพลังเพื่อธรรม

จึงไม่มีพุทธวจนข้อใด

สรรเสริญการอดนอนจนจิตฟุ้งหรือมืด

⸻

๑๑. ถีนมิทธะ ≠ อกุศลกรรมบถ

พุทธวจนแสดงชัดว่า

ถีนมิทธะเป็น นิวรณ์

ไม่ใช่กรรมบถ

จึง

• ไม่ต้องสารภาพ

• ไม่ต้องรังเกียจตนเอง

• แต่ต้อง รู้ทัน และแก้ตามเหตุ

⸻

๑๒. สรุปตามพุทธวจน (ไม่เพิ่ม ไม่ลด)

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอนว่า

• ถีนมิทธะ เป็นเครื่องกั้นจิต

• ต้องแก้ด้วยเหตุปัจจัย

• ตั้งแต่ทางจิต → ทางกาย

• จนถึงการ ลุกขึ้นล้างหน้า เอาน้ำราดกาย

ทั้งหมดนี้

ตรัสไว้แล้วในพระสูตร

ไม่ใช่คำอธิบายภายหลัง

ไม่ใช่อุบายเฉพาะบุคคล

เป็นธรรมสำหรับ

ผู้ไม่ประมาทในสติสัมปชัญญะ

#Siamstr #nostr #พุทธวจน #ธรรมะ